Sezer Aslan
Yangın, Acil Durumlar, Doğal Afetler Eğitim Uzmanı,
Yangın Ris Analizi,Danışman, NFPA Member 

Kocaeli'de Derince Limanı mevkiinde Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO) silosunda patlama meydana geldi. Patlama tüm kentte hissedilirken bölgeye çok sayıda ekip sevk edildi. Patlamanın hububat yüklenirken toz sıkışması nedeniyle olduğu bilgileri alınmıştır. Patlama sırasında toplam 60 tane silodan 13 tanesinde yıkım olmuştur. Meydana gelen patlamadan 12 kişi etkilenmiş olup, 3’ü yoğun bakımda entübe tedavisine alınmıştır. Ülkemizde başta hububat olmak üzere çeşitli silolar bulunmaktadır. Bu vesile ile bu yazımızda başta buğday olmak üzere birçok hububat silolarında meydana gelecek yangınların önlenmesi ve yangın anında ne tür mücadelenin yapılacağı, mücadele sırasında olası tehlikelerin ve bu tehlikelerden korunma yollarını kapsayan bu yazımızda sizleri bilgilendirmeye çalıştık.

Silo Yangınlarının Önlenmesi ve Söndürülmesi
Silo yangınları Nedenleri: Kendiliğinden tutuşma. Silolardaki yangınların en yaygın nedeni kendiliğinden tutuşmadır. Silo yangınlarının çoğu, silajın çok kuru olmasından kaynaklanır. Bu genellikle silaj uygun olmayan nem seviyelerinde depolandığında veya silaj partikülleri uygun boyutta olmadığında ortaya çıkar. Silajın uygun nem ve dağılımını sağlamak için özen gösterilmelidir. Silo yangınları sıklıkla bir süre fark edilmeden için için yanar; yem hava ile temas ettiğinde alev alır. Çok kuru (%40 nem içeriğinin altında) olan silaj ve kuru ot kendiliğinden yanma döngüsüne girer.Büyük bir yem kütlesi ısı oluşmasına izin verebilir (yakıt + ısı).Malzemenin içine hareket eden yavaş bir hava akışı oksijen ekler (yakıt + oksijen) Silodaki eski silajın (2+ yıl) kritik seviyeye kadar kuruma riski vardır.

Yemin ısınması ve daha sonra yakılması işlemine tipik olarak kendiliğinden yanma denir. Silolarda, duvar veya kapılardaki sızıntılardan siloya hava girerse yem kuruyabilir; bu, tüm yıl boyunca yangın çıkma potansiyeline neden olur. Bakteri ve küflerin büyümesini desteklemek için yeterli nem (%25'in üzerinde ve %45'in altında yemler için nem içeriği), oksijen (hava) ve organik madde bir arada bulunduğunda kendiliğinden ısınma ve yanma meydana gelir. Bu büyüme, 54°C–65°C'lik bir ilk sıcaklık tepe noktasıyla sonuçlanır. Yem bu sıcaklık aralığına ulaştığında, Maillard Reaksiyonu adı verilen ve ek ısı üretimine neden olan kimyasal bir işlem meydana gelebilir. Bu reaksiyon kendi kendine devam edebilir ve devam etmesi için oksijene (hava) ihtiyaç duymaz. Üretilen gazlar yeterince yüksek bir sıcaklığa ulaştıklarında ve oksijene (havaya) maruz kaldıklarında tutuşurlar.
Siloları ateşe dayanıklı hale getirmenin anahtarı, kuru silaj ve temiz hava kombinasyonunu ortadan kaldırmaktır. Bir silaj deposunun aşağıdaki bileşenleri, silaj yapmak ve yangınları önlemek için gereklidir. Kule silolarındaki kapıları düzenli olarak kontrol edin ve gevşek veya hasarlıysa, siloya hava girmeyecek şekilde onarılmalıdır. Hava ayrıca hasarlı silo duvarlarından da girebilir. Her 2 yılda bir silo tamamen boşaltılmalı ve duvarlarda hasar olup olmadığını kontrol edilmeli ve gerekirse onarılmalıdır.Silo yangınlarının çoğu, silajın çok kuru olmasından kaynaklanır. Silajın nem içeriği %45 ile %65 arasında olmalıdır. %40 nem içeriğinin altındaki silaj, kötü paketlemeden kaynaklanan ekstra hava veya siloya hava sızıntısı ile birleştiğinde, ısı hasarı veya yangın riski oluşturur.

Silo Yangınını belli edecek tehlikeler :
• Silonun ısınması
• Bir miktar buhar görünmesi.
• Hafif bir karamel kokusu alınması
• Keskin yanık bir koku alındığında derhal itfaiyeyi aranmalıdır.
• Duman veya alev görünürse derhal itfaiyeyi aranmalıdır.

Depolanan buğdayın kendiliğinden yanması için kritik sıcaklıklar:
Sıcaklık 65C ise sıcaklığı günlük olarak kontrol edin. Bu noktanın altındaki sıcaklıklar anormal kabul edilmez, ancak 52 C'nin üzerindeki herhangi bir şey olağan dışıdır. Sıcaklık 70C ‘ye çıktığında her 4 saatte bir sıcaklık kontrol edilmelidir. Sıcaklık 80C ye çıktığında derhal itfaiye çağrılmalı. Yangına oksijen katan hava akımlarını önlemek için tüm kapıları ve diğer açıklıkları kapalı tutulmalı. 82 C'nin üzerindeki buğday havaya maruz kaldığında alev alabilir.

Silaj için, 82°C'nin üzerindeki sıcaklık okumaları, malzemenin sonunda kömürleşeceğini, için için yanacağını gösterir. Sondajlama silajı, çoğunlukla yangının yerini bulmak için kullanılır, çünkü çoğu durumda ısınma belirtileri fark edilmeden önce bir yangın çıkar. Tipik olarak, yangın üstteki 3 m'de (10 ft) veya iyi kapatılmamış silo kapılarının çevresinde olacaktır. Kızılötesi tarama, sıcak nokta konumunu belirtmek için de kullanılabilir.

Silo Yangınları Söndürme İşlemleri
Silo yangınlarında mutlaka itfaiyeye haber verilmelidir. Profesyonel itfaiyecilerin yangını söndürmelerine izin verin. İtfaiyeciler, tehlikeli silo gazları nedeniyle bağımsız solunum aparatı da dahil olmak üzere tam teçhizata ihtiyaç duyacaktır. Bu acil durum esnasında herhangi bir anda siloya girilmesi gerekirse elektrik kaynağının kesilmesi ve makinelerin çalışmaması gerekir. Acil bir durumda içeri girmeye gerek duyulduğunda temiz hava solunum seti kullanma ihtiyacınız olacaktır. Bunun için daima teneffüs cihazı giyen kişi yaşam halatının bir ucunu kemerine bağlayarak içeri girmelidir.

Geleneksel Üstü Açık Kuleler ve Yatay (Bunker) Silolar
Silajın yüzeyine büyük miktarlarda su pompalayarak silo yangını söndürülmeye çalışılmamalı. Bu kesinlikle işe yaramaz. Su, yangını kontrol altına almak için silajın içine yeterince nüfuz etmeyecektir. Ayrıca dik siloların yanal yüzeyleri, suyun oluşturduğu aşırı ağırlık basınca dayanamaz ve yapısal hasarlar meydana gelebilir. Silo gövdelerinde yarılmalar meydana gelebilir. Geleneksel üstü açık silolarda ve bunker silolarında, itfaiyeciler sıcak noktaları bir sonda ile belirleyerek ve sondadan doğrudan yangının merkezine doğru küçük su akımları enjekte etmek suretiyle söndürebilirler. Sıcak bir silaj ateşine su enjekte edildiğinde gazlar oluşabilir. Bununla birlikte, silo açık olduğundan ve sızdırmaz olmadığından, herhangi bir gaz muhafazası yoktur, bu da pratik olarak bir patlamanın oluşmasını engeller.

Oksijen Sınırlayıcı Kule Siloları
Oksijen sınırlayıcı silolarda, patlayıcı gazlar bulunduğundan yangın potansiyel olarak çok tehlikelidir. Kontrol yöntemi, yangını soğutmak için siloya sıvı nitrojen veya karbondioksit enjekte etmek olacaktır.
Her oksijen sınırlayıcı silo, yangın kontrolü için gazları enjekte etmek üzere özel olarak tasarlanmış valflere sahip olmalıdır. Oksijen sınırlayıcı bir siloda çıkan yangını söndürmek için ASLA SU VEYA KÖPÜK KULLANILMAZ. Su veya köpük uygulamak için üst kapağın açılması oksijenin girmesine izin verecektir. Su veya köpük akışı siloya büyük miktarlarda hava ve oksijen taşıyacaktır. Bu, yanan silaj tarafından tutuşabilen patlayıcı bir atmosfer üretebilir. Ayrıca su ateşe ulaştığında oluşan buhar da patlamaya katkıda bulunabilir.

Yangından Zarar Görmüş Yemlerin Boşaltılması
Herhangi bir yemi boşaltmadan önce itfaiye aranarak boşaltım anında o bölgede hazır olunması sağlanmalıdır. Malzeme havaya maruz kaldığında alev alabileceğinden, itfaiye personeli yalnızca yeterli su kapasitesine sahip itfaiye aracıyla beklerken buğday boşaltılmaya başlanmalı. Buğdayın yatay bir silodan çıkarılması, büyük çaplı kepçeler kullanılarak gerçekleştirilebilir. Dik silolar, silo boşaltıcı kullanılarak boşaltılabilir. Motorun aşırı ısınma riskini en aza indirmek için boşaltıcı aralıklı olarak çalıştırılmalıdır. Geleneksel üstü açık silolarda, yeniden tutuşma riskini azaltmak için boşaltmadan önce üst yem katmanları iyice ıslatılmalıdır. Buğdayları boşaltın ve yeniden alev alma ihtimaline karşı ambardan yeterince uzağa yığın. Zarar görmüş yemler uygun bir şekilde imha edilmelidir. Sürülmüş bir tarla gibi güvenli bir alanda yaymak tavsiye edilebilir.

Silodaki gaz formasyonu:
Silodaki işleme sırasında birçok gazlar ortaya çıkar. Silo içindeki mevcut oksijen ile birlikte ortamda azot ve karbondioksit gazı meydana çıkar. Ancak ortamda karbondioksit gazı miktarı daha çok olacaktır. Bu durumda ortamın oksijen miktarı düşecektir. Ortaya renksiz ve kokusuz bir gaz meydana gelecektir ki bu da ortamda çalışanlar için oldukça tehlikeli gaz özelliği taşır. Nitroge Dioxide gazı (NO2) zararlı bir gazdır. İnsanlarda burun, soluk borusu ve akciğer tahrişlerine neden olur. Bu tür gazları insanlar aşırı derecede soluması sonucunda birkaç dakika içinde süratle sıkıntıya sokar ve ölümlerine neden olur. Bu nedenle ortamda bu tür gazların yükselmesini takiben o yerin hemen havalandırılması gerekir. Gaza maruz kalan kişilerde göz yaşarmaları, öksürmeler, nefes alıp vermede güçlük, yoğunluk, bulantı vb. görülür. Şayet semptomlar henüz başlamışsa işiniz bırakarak süratle temiz havaya çıkılmalıdır. Kişilerin gazla etkilenmesini takiben etkiler birkaç saat sonra ortaya çıkacak ve kademeli olarak olumsuzluklara sebep olacaktır.

Nitroge Dioxide gazı (NO2) sızıntısı sensörleri vasıtası ile algılanabilir. Şayet herhangi bir kişi bu tür gazlara maruz kaldığında derhal ‘’ Silo Gazı Zehirlenmesi’’ adıyla doktora götürülmelidir. Silo zehirli gazlarının tedavi edilmemesi durumunda ciğerlerdeki sıvılaşmış gaz kimyasal semptomlara veya ölümlere neden olur. Ciğerleri dolduran sıvının tedavide geç kalınması halinde bu tür olumsuzlukların yaşanabileceği unutulmamalıdır. Silo içinde nitrojen dioksit gazı oluşacağı için çeşitli gazlardan koruma amaçlı olan Temiz Hava Solunum Seti koruyucu teçhizat olarak tavsiye edilir. Toz maskesi ve Kimyasal filtreli maskeler ortamda zehirli gaz oluşacağı ve bu gazlar karbondioksit gazı ile yer değiştireceği için tavsiye edilmezler.

Toz patlamasında kıvılcım söndürme sistemlerinin kullanıldığı çeşitli endüstriyel alanlara örnekler:

• Pil üretimi
• İnşaat elemanlarının imalatı
• Pamuk yünü endüstrisi
• Kimyasal endüstri
• PVC imalat fabrikaları
• Ateşleme tesisleri
• Hayvan yemi endüstrisi
• Un değirmenleri
• Cam endüstrisi
• Kauçuk endüstrisi
• Endüstriyel fırınlar
• Kereste işleme operasyonları
• Kahve kavurma makineleri
• Kömür tozu çıkarma tesisleri
• Sentetik malzeme endüstrisi
• Mutfak mobilyası sektörü
• Gıda endüstrisi
• Deri endüstrisi
• Metal işleme endüstrisi
• Süt tozu kurutma
• Mobilya endüstrisi
• Atık yakma tesisleri
• Kağıt fabrikaları
• Geri dönüşüm endüstrisi
• Lastik endüstrisi
• Testere fabrikaları
• Sunta fabrikaları
• Kontrplak fabrikaları
• Tersaneler
• Sandalye fabrikaları
• Çikolata endüstrisi
• Tütün endüstrisi
• Tekstil endüstrisi
• Marangozluk
• Kağıt hamuru endüstrisi
• Şeker endüstrisi