Kâğıttaki Katman, Sahadaki Katman: BEKRA Kapsamındaki Tesislerde Bağımsızlık İlkesi Ve Değişiklik Yönetimi
Ahmet Alper Gümüşler
Süreç İyileştirme ve İSG Yöneticisi, Argon Kimya
1. GİRİŞ
Kimya Mühendisleri Odası İstanbul Şubesi’nin tespitlerine göre 2025 yılında Türkiye’de 755 endüstriyel yangın ve patlama meydana geldi. Bunların 700’ü yangın, 55’i patlama olarak sınıflandırıldı; olaylarda 20 işçi hayatını kaybetti, 173 işçi yaralandı [1]. Raporun ayrıntılı özeti bu derginin 262. sayısında yer aldı [2].
Haberlerde bu olayların neredeyse tamamı “kaza” diye anılır. Kelime masum görünür ama bir varsayım taşır: olay, öngörülemeyen bir talihsizlikten doğmuştur. Büyük endüstriyel kaza mevzuatı olaya bu gözle bakmaz. Yönetmelik, olayın başlangıcını işletmenin kendi içindeki kontrolsüz bir gelişmeye bağlar ve işletmeciden, bu gelişmenin büyük bir kazaya dönüşmesini engelleyecek tedbirleri sayıyla kanıtlamasını ister.
Savunduğum görüş şudur: Bir koruma katmanının değeri, senaryo dokümanındaki adıyla ölçülmez. Değeri, o katmanı başlatıcı nedenden ve diğer katmanlardan ayrı tutan koşulların sahada hala yerinde olup olmadığıyla ölçülür. Bu koşulları en sık bozan şey de kayda geçmeyen ve değerlendirilmeyen değişikliktir: Bakım sonrası takılmayan bir kilit, yeni eklenen bir vana, kapasitesi artırılmış bir depo ya da tehlikeli bölgeye yerleştirilmiş bir konteyner ofis.
2. MEVZUAT KAZAYI NASIL TANIMLIYOR?
Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (BEKRA), 2 Mart 2019 tarih ve 30702 sayılı Resmi Gazete’de yayımlandı ve 2012/18/AB sayılı Seveso III Direktifi dikkate alınarak hazırlandı [3]. Yönetmeliğin 5. maddesi büyük endüstriyel kazayı şöyle tanımlar:
“Bu yönetmelik kapsamındaki herhangi bir kuruluşun işletilmesi esnasında, kontrolsüz gelişmelerden kaynaklanan ve kuruluş içinde veya dışında insan ve/veya çevre sağlığı için anında veya daha sonra ciddi tehlikeye yol açabilen bir veya birden fazla tehlikeli maddenin sebep olduğu büyük bir yayılım, yangın veya patlama olayını” [3]
Direktifin 3. maddesindeki tanım da aynı ifadeyi kullanır: "uncontrolled developments in the course of the operation” [4]. Tanımın ağırlık merkezi, yangın ya da patlamadan önceki gelişmededir. Seviyenin yükselmesi, basıncın tasarım değerini aşması, bir sıcaklığın sınırı geçmesi bu gelişmelerdir. Yangın, bu sapmayı durduracak tedbirlerin hiçbiri işlemediğinde ortaya çıkan son halkadır.
Yönetmelik bu bakışı iki hükümle sayısal bir yükümlülüğe çevirir. 8. madde, büyük kaza senaryolarının tehlikeli ekipmanlar üzerinden ve “9 uncu maddesinde yer alan büyük endüstriyel kaza frekansı değeri ile karşılaştırma yapmaya elverişli sonuçlar üretebilen yöntemler ile” oluşturulmasını ister [3]. 9. madde ise hedefi koyar:











