36 YANGIN VE GÜVENLİK • Kasım - Aralık / 2026 yüzde 90 kullanılabilirlik değeri önerildiğini aktarır [9]. Arada bir mertebe fark vardır. İnsan eylemine ve prosedüre dayanan bir tedbir, mühendislik tedbiriyle aynı krediyi alamaz. BP Texas City rafinerisindeki 23 Mart 2005 patlaması, yönetilmeyen fiziksel değişikliklerin etkilenen insan sayısını nasıl artırdığını ortaya koyar. Olayda 15 işçi öldü, 180 kişi yaralandı; kurbanların çoğu atmosferik tahliye bacasının yakınına yerleştirilmiş konteyner ofislerin içinde ya da çevresindeydi [10]. CSB’nin nihai raporuna göre Ocak ve Şubat 2005’te dokuz konteyner daha, değişiklik yönetimi süreci işletilmeden iki ünite arasına yerleştirilmişti [10]. Aynı rapora göre 2004 tarihli bir denetim, proses tehlike analizi belgelerinde güvenlik önlemlerinin ayrıntılı tanımlanmadığını tespit etmiş ve bunun yaklaşan analizlerde LOPA uygulanarak giderileceğini not etmişti. Oysa ünitenin son analiz yenilemesi 2003’te yapılmıştı ve LOPA’nın bir sonraki yenileme olan 2008’e kadar uygulanması planlanmıyordu [10]. Yöntem biliniyordu, fakat uygulama rutin periyot takvimine bırakılmıştı. CSB, 2001’de yayımladığı değişiklik yönetimi bülteninde bu iki olayı önceden tarif eder gibidir: Değişiklik yönetimi, teknoloji, proses ve ekipmanla ilgili planlı değişikliklerin yanında işletmedeki sapma ve farklılıklara da uygulanmalıdır [11]. Türk mevzuatı bu kapsamı açıkça tanımlar. BEKRA’nın Ek-3’ü, güvenlik yönetim sisteminin değişimin yönetimi unsurunda işletmecinin “kalıcı, geçici veya acil değişikliklerin tümünü” tanımlamasını ister. Ek-3’ün 2.4.2 numaralı maddesi ise kapsama girecek değişiklikleri tek tek sayar: “organizasyonel değişiklikleri, personel değişikliklerini, tesislerdeki değişiklikleri, proses değişikliklerini, tehlikeli madde depolama kapasitesinde ve şekillerinde yapılacak değişiklikleri, ekipman değişikliklerini, güvenlik ile ilgili belgelerdeki değişiklikleri ve çevresel koşullara bağlı değişikliklerin her birini” [3]. Yönetmeliğin 12. maddesi, tehlikeli maddelerin depolandığı veya kullanıldığı proseslerde değişiklik olduğunda güvenlik raporunun, politika belgesinin ve senaryo dokümanının gözden geçirilip güncellenmesini şart koşar [3]. Her değişiklik büyük bir proje olarak görünmez. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’e göre “Parlama noktasının üzerinde ısıtılan Sınıf II ve Sınıf III A sıvılar, Sınıf I olarak kabul edilir.” [12] Bir proses sıcaklığının birkaç derece yükseltilmesi, aynı tanktaki aynı maddeyi farklı bir yangın sınıfına taşıyabilir. Patlayıcı ortamlar yönetmeliği de patlamadan korunma dokümanının iş ekipmanında veya iş organizasyonunda “önemli değişiklik, genişleme veya tadilat yapıldığı hallerde” yeniden gözden geçirilmesini ister [13]. Envanter miktarı da benzer şekilde bir değişkendir. Sakarya Hendek’teki havai fişek fabrikasında 3 Temmuz 2020’de meydana gelen ve 7 kişinin hayatını kaybettiği, 127 kişinin yaralandığı patlamaya ilişkin bilirkişi raporunu aktaran haberde şu tespit yer alır: “Bu bölgedeki depolar ve misket üretim bölgelerinde yasal sınırların üzerinde patlayıcılar depolanmıştır.” [14] Tesisin tabi olduğu mevzuat rejiminden bağımsız olarak buradan çıkan ders açıktır: Tasarım kapasitesinin üzerine çıkan envanter, hiçbir değişiklik formu doldurulmasa bile senaryonun sonuç büyüklüğünü değiştirir. 6. RAPOR ONAYI, GÜVENLİ TESİS ANLAMINA GELMEZ BEKRA’nın 11. maddesi, sahada sık karşılaşılan bir yanılgıya yönetmelik metninin içinden cevap verir: “Güvenlik raporunun içerik ve yeterlilik açısından incelenmesi; a) Güvenlik raporunda tebliğde istenen asgari bilginin bulunup bulunmadığının tespiti hakkında yapılan incelemedir. b) Güvenlik raporunun ait olduğu kuruluşun, insan ve çevre açısından sağlığının ve güvenliğinin yeterliliği hakkında yapılan bir inceleme değildir.” [3] Aynı maddenin bir sonraki fıkrası sorumluluğu da yerine koyar: “Güvenlik raporunda belirtilen bilginin kuruluştaki durumu yansıtması esastır ve bu bilginin doğruluğundan işletmeci sorumludur.” [3] Senaryo dokümanı için durum daha da belirgindir; Tebliğe göre doküman Bakanlığa gönderilmez, tüm ekleriyle kuruluşta muhafaza edilir [5]. Frekans hesabındaki her kredinin sahada karşılığı olup olmadığını sınayacak ilk ve çoğu zaman tek göz, işletmenin kendi teknik ekibidir. HSE’nin büyük kaza mevzuatına ilişkin rehberi, bu sınamanın nasıl düşünülmesi gerektiğini iki soruya indirger: Riskleri azaltmak için daha ne yapabilirim ve bunu neden yapmadım [15]. İkinci soru, senaryo dokümanındaki her “yeterli” ibaresini sahada teknik olarak gerekçelendirmeye zorladığı için çok daha derin bir sorgulama gerektirir. 7. SAHADA KATMANLARI SINAMAK İÇİN SORULAR Aşağıdaki sorular, yukarıdaki olaylardan ve mevzuat hükümlerinden türetilmiştir. Bir senaryo dokümanının yıllık gözden geçirmesinde veya bir değişiklik yönetimi toplantısında doğrudan kullanılabilir: 1. Senaryo tablosundaki her tedbir için sahadaki fiziksel karşılık nedir: hangi sensör, hangi vana, hangi kontrol çevrimi, hangi kişi? İki tedbir aynı ölçümü, aynı enerji kaynağını ya da aynı operatörü paylaşıyorsa, frekans hesabında ayrı kredi almaya devam ediyor mu? (Tebliğ m.4, bağımsızlık ve ortak nedenli hata [5]) 2. Her tedbir en son ne zaman ve hangi yöntemle test edildi? Testten sonra tedbirin çalışır konuma döndüğünü kim, nasıl doğruladı? (Buncefield [7]) 3. Başlatıcı olay için varsayılan sıklık, bakım ve arıza kayıtlarındaki gerçek sıklıkla karşılaştırıldı mı? (Buncefield göstergesinin dört ayda 14 kez takılması [7]) 4. Son bir yılda açılan değişiklik kayıtları ile senaryo doMAKALE
RkJQdWJsaXNoZXIy MTcyMTY=