35 YANGIN VE GÜVENLİK • Kasım - Aralık / 2026 rısızlığından etkilenmemesi ilkesini,” “e) Etkinlik prensibi: Bir tedbirin tasarımlandığı şekilde çalıştığında istenmeyen sonucun oluşmasını önlemesi ya da etkisini azaltması ilkesini,” “h) Ortak nedenli hata: Birden fazla tedbirin tek bir olay veya nedenle fonksiyonunu yerine getirememesini,” [5] Aynı madde, arızası büyük kazaya yol açabilecek “önleme, tespit, kontrol, azaltma gibi fonksiyonları icra eden enstrüman, sistem, kontrol elemanı veya ekipmanı” kritik ekipman olarak tanımlar [5]. İngiltere İş Sağlığı ve Güvenliği İdaresi (HSE) ile Sağlık ve Güvenlik Laboratuvarı’ndan (HSL) iki araştırmacının Buncefield tipi tesislerde LOPA uygulamalarındaki hataları ele alan çalışması, yöntemin temel kavramını aynı ilkeyle kurar: Başlatıcı olaylar, koşullu etkenler ve koruma katmanları arasındaki bağımsızlık. Yazarlara göre bağımsız bir koruma katmanı, diğer koruma katmanlarından ve karşısında risk azaltımı iddia edildiği başlatıcı nedenden bağımsız olmak zorundadır. Bu şart BS EN 61511-1 standardının da gereğidir [6]. Uygulamadaki karşılığı basittir. Senaryo tablosunda bir aşırı doldurma olayına karşı üç tedbir yazılı olsun: Seviye göstergesine bağlı operatör alarmı, yüksek seviye anahtarına bağlı otomatik kesme ve set (havuz) duvarı. İlk iki tedbir aynı seviye ölçümünü kullanıyorsa, ölçüm hatası başlatıcı olayı yaratırken alarmı da devre dışı bırakır. Bu durumda alarm, bağımsızlık prensibine göre ayrı bir katman sayılamaz; Tebliğin diliyle ikisi ortak nedenli hataya açıktır. Frekans hesabında iki ayrı kredi alan yapı, sahada tek bir katmandır. 4. BUNCEFIELD: İKİ SEVİYE KONTROLÜ, SIFIR KORUMA 10 Aralık 2005 Cumartesi gecesi, İngiltere’deki Buncefield akaryakıt deposunda 912 numaralı tank benzinle dolduruluyordu. Tankta iki seviye kontrolü vardı: Çalışanların dolumu izlediği bir gösterge ve tank taşacak olursa operasyonu otomatik olarak durdurması gereken bağımsız bir yüksek seviye anahtarı. Gösterge takıldı, anahtar ise çalışmıyordu. Kontrol odasını tankın tehlikeli seviyeye dolduğu konusunda uyaracak hiçbir araç kalmamıştı [7]. Yetkili otoritenin raporuna göre gösterge, tankın bakımdan çıkıp yeniden hizmete alındığı 31 Ağustos 2005 ile olay günü olan 11 Aralık 2005 arasında 14 kez takılmıştı. Yüksek seviye anahtarının test kolunu çalışma konumunda tutmak için bir asma kilit gerekiyordu. Anahtarın tedarikçisi bu teknik detayı kurulumu yapan firmaya, bakım yüklenicisine ve tesis işletmecisine bildirmemişti; kilit bu yüzden takılmadı ve anahtar testten sonra fiilen devre dışı kaldı [7]. Tankın tepesinden taşan benzinden bir buhar bulutu oluştu ve tutuştu; ardından gelen yangın beş gün sürdü [7]. Kimse ölmedi, 40’tan fazla kişi yaralandı. Barış döneminde İngiltere’de görülen en büyük yangın 20’den fazla tankı sardı [7]. Soruşturma sonunda beş şirket mahkum edildi ve toplamı 10 milyon sterline yakın para cezası ve masrafa hükmedildi [8]. Olayı Tebliğin kavramlarıyla okumak öğreticidir. Göstergenin takılması başlatıcı olaydır. Yüksek seviye anahtarı, tasarımda göstergeden ayrı bir eleman olduğu için bağımsızlık prensibini kağıt üzerinde karşılar. Etkinlik prensibini ise karşılamaz; çünkü tasarımlandığı şekilde çalışması, sahada bilinmeyen bir kilide bağlıdır. Göstergenin dört ayda 14 kez takılması da ayrıca bir veridir: aşırı doldurma senaryosunun başlatıcı olay sıklığına dair her varsayımı doğrudan sınayan bir saha kaydıdır. Raporda dikkat çeken bir ayrıntı daha vardır: Terminalin 1960’ların sonundaki ilk işletme yıllarından bu yana ürün geçişi dört katına çıkmıştı [7]. Dolum sayısı arttıkça aşırı doldurma senaryosunun başlatıcı olay frekansı da artar. İlk değerlendirmenin dayandığı varsayım, ayrı bir proje kararı gerekmeden, yalnızca operasyonel artışla yıllar içinde geçerliliğini yitirebilir. 5. DEĞİŞİKLİK KATMANLARI SESSİZCE NASIL AŞINDIRIR? ABD Kimyasal Güvenlik ve Tehlike Araştırma Kurulu (CSB), 13 Haziran 2013’te Louisiana’daki Williams Olefins tesisinde 2 kişinin öldüğü ve 167 yaralanmanın bildirildiği olayı ayrıntılı bir vaka çalışmasıyla inceledi [9]. Devre dışı bekleyen bir eşanjör (reboiler), basınç emniyet ventilinden yalıtılmış durumdayken ısındı; içinde hapsolan sıvı propan karışımının sıcaklığı ve basıncı yükseldi, gövde yırtıldı. Bu yalıtımı mümkün kılan, şirketin 2001’de, eşanjörlerden biri temizlenirken prosesin çalışmaya devam edebilmesi için eklediği vanalardı [9]. CSB’nin tespiti açıktır: Şirket yeni blok vanaları hatta bağlamadan ve devreye almadan önce değişiklik yönetimi değerlendirmesi yapmamış, bu değerlendirmeyi ancak tesis yeni vanalarla çalışmaya başladıktan sonra gerçekleştirmiştir. Kurula göre değişiklik yönetimi, yeni proses tehlikelerini kurulumdan önce belirleyen bir araç olmaktan çıkmış, bir mevzuat gereğini karşılamak için sonradan yapılan bir işleme dönüşmüştür. Rapor, olaydan önceki 12 yılda değişiklik yönetimi, devreye alma öncesi güvenlik incelemesi ve proses tehlike analizi programlarındaki aksaklıkların eşanjörü aşırı basınca karşı korumasız bıraktığını belirtir [9]. Aynı raporda koruma katmanlarının gücüne dair bir karşılaştırma da yer alır. CSB, CCPS’in LOPA rehberinedayanarak basınç emniyet ventilleri için yüzde 99, açık konumda mühürlenmiş vana (car seal) uygulaması için ise yalnızca MAKALE
RkJQdWJsaXNoZXIy MTcyMTY=