25 YANGIN VE GÜVENLİK • OCAK - ŞUBAT / 2026 MAKALE piroteknik malzemeleri havaya kaldırması ve bu malzemelerin alçak tavandaki poliüretan bazlı akustik köpüğe temas etmesiyle tetiklenen "pilot alevli tutuşma" (piloted ignition) mekanizmasıdır (Giuffrida, 2026). Bu durum, Türkiye'deki "Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik" (BYKHY) Madde 29.2'de belirtilen, kolay alevlenen F sınıfı yapı malzemelerinin kullanım yasağının açık bir ihlalidir (Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik [BYKHY], 2024). Kullanılan malzemenin yüksek ısı salınım hızı (Heat Release Rate - HRR) ve düşük ısıl ataleti, yangının sadece 10 saniye içinde "Flashover" evresine ulaşmasına neden olarak Mevcut Güvenli Kaçış Süresi'ni (ASET) saniyelere indirmiştir. İsviçre makamlarının verilerine göre işletmenin 2019 yılından bu yana denetlenmemiş olması, BYKHY Madde 124'te tanımlanan denetim sorumluluğu ilkesinin küresel ölçekteki hayatiyetini ortaya koymaktadır. "Toplanma Amaçlı Bina" statüsündeki bu mekanda, 2015 yılındaki tadilatla merdivenlerin daraltılması ve ikincil çıkışın kilitli olması, kaçış yolu genişliği standartlarının (Madde 33) ihlaliyle birleşerek bir "sistemik hata" yaratmıştır. Fiziksel daralma ile birleşen "baca etkisi", tek açık merdiven boşluğunu termal bir tünele dönüştürmüş; yukarı doğru yükselen zehirli gazlar ile aşağıdan yukarıya tahliye olmaya çalışan insanların yarattığı "karşı akıntı" (counter-current flow), merdiven başında ölümcül bir darboğaz (bottleneck) oluşturmuştur (2026 Crans-Montana Bar Fire, 2026). Bu çalışmanın temel motivasyonu, İsviçre örneği üzerinden yangın güvenliğinin evrensel termodinamik kurallara tabi olduğunu ve Türkiye'deki Kartalkaya veya Gayrettepe facialarıyla benzer bir "ihmal zincirine" dayandığını göstermektir. Bu doğrultuda makalenin hipotezi; yapısal malzeme yanıcılığı BYKHY’nin "zor alevlenici" standartlarına uygun değilse ve tahliye yolları dumanın tahliye rotası ile çakışıyorsa, yangın anında Mevcut Güvenli Kaçış Süresi'nin (ASET), Gerekli Kaçış Süresi'nin (RSET) altına düşerek (ASET < RSET) kitlesel can kaybını kaçınılmaz kıldığı üzerine kurgulanmıştır. 2. ANALİZ VE BULGULAR 2.1. Toksikolojik Sinerji ve Bilişsel İflas Crans-Montana vakasında can kayıplarının hızını belirleyen en temel parametre, ortamın saniyeler içinde toksik bir "gaz odasına" dönüşmesidir. Poliüretan bazlı akustik köpüklerin pirolizi sonucu açığa çıkan Hidrojen Siyanür (HCN) ve Karbonmonoksit (CO), kurbanlar üzerinde ölümcül bir sinerji yaratmıştır. SFPE (Society of Fire Protection Engineers) el kitabında belirtildiği üzere HCN, bir kimyasal asfiksiyan olarak hücrelerin oksijen kullanımını engellemekte ve hiperventilasyona neden olmaktadır (Purser, 2016). Bu durum, bireylerin ortamdaki CO gazını normalden çok daha hızlı solumasına ve kanda Karboksihemoglobin (COHb) seviyesinin dakikalar içinde ölümcül eşiğe ulaşmasına yol açmıştır. Bu toksikolojik baskı, alkolün merkezi sinir sistemi üzerindeki baskılayıcı etkisiyle birleştiğinde Gerekli Kaçış Süresi (RSET) teorik hesaplamaların 2 ila 3 katına çıkmıştır. Alkol etkisindeki bireylerde "tehlikeyi algılama" (detection) ve "tepki verme" (response) sürelerinin uzaması, toksik gazların yarattığı yönelim bozukluğu (disorientation) ile birleşerek kişilerin fiziksel kaçış imkanları olsa dahi çıkışı bulamamalarına neden olmuştur (Purser, 2016). 2.2. Termal Tünel Fenomeni ve Akış Yolu (Flow Path) Analizi Yangın mühendisliğinde "akış yolu" (flow path) kavramıyla açıklanan "termal tünel" etkisi, Crans-Montana faciasının en belirgin fiziksel karakteristiğidir. Yangın mahallinden dışarı açılan tek kapı ve daraltılmış merdiven hattı, sıcak gazlar için yüksek basınçlı bir egzoz yolu oluşturmuştur (Zevotek vd., 2018). Yangının sadece 10 saniyede tam gelişmiş fazına (flashover) ulaşmasıyla ortam sıcaklığı 600°C sınırını aşmıştır. İnsan derisinin 100°C üzerindeki sıcaklıklarda saniyeler içinde 3. derece yanıklara maruz kaldığı gerçeği (Wieczorek & Dembsey, 2016), merdiven boşluğundaki termal şiddeti kanıtlamaktadır. Kurbanlar, bodrumdan yükselen 600-1000°C sıcaklığındaki gaz akımına karşı hareket etmeye çalışırken, duman zehirlenmesinden önce "termal şok" ve ani solunum yolu ödemi nedeniyle inkapasite (hareket kabiliyetini yitirme) olmuşlardır. Tanık ifadelerinde geçen kurbanların kıyafetlerinin tamamen yanmış olması, bu termal şiddetin boyutunu doğrulamaktadır (2026 Crans-Montana Bar Fire, 2026). 2.3. Hidrolik Tahliye Kapasitesi ve Mekanik Engeller 2015 yılındaki tadilatla merdivenlerin 120 cm’den 80 cm’ye daraltılması, tahliye debisini matematiksel olarak felaket seviyesine indirmiştir. BYKHY kılavuzuna göre, 120 cm genişliğindeki bir merdiven dakikada yaklaşık 144 kişiyi tahliye edebilirken, 80 cm’ye düşen genişlik bu kapasiteyi dakikada 96 kişiye düşürmüştür (Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik [BYKHY], 2024).
RkJQdWJsaXNoZXIy MTcyMTY=